Η «δεύτερη» ουσιαστικά έκδοση των Απάντων των Μαρξ και
Ένγκελς (Marx-Engels-Gesamtausgabe, MEGA 2), μετά την πρώτη «σοβιετική»
έκδοση, αποτελεί ένα τεράστιο εκδοτικό εγχείρημα, που θα περιλαμβάνει
114 τόμους, ομαδοποιημένους σε τέσσερις ενότητες. Από αυτούς έχουν
εκδοθεί ήδη οι 55. Η Ρεγγίνα Ροθ, ερευνήτρια που συμμετέχει στην
έκδοση, περιγράφει την αρχιτεκτονική, τη λογική, τα προβλήματα και την
πρόοδο του τεράστιου αυτού έργου. Της Ρεγγινα Ροθ

Αναδημοσίευση από την Αυγή της 04/04/2010

«Η συσσώρευση ενός δημόσιου χρέους της τάξης των 11 εκατ. λιρών δεν
αποδείχτηκε αρκετή για να εξασφαλίσει στους Έλληνες πολίτες
περισσότερους από επτά δρόμους –πολλοί από τους οποίους είναι
ιδιαίτερα στενοί και οι περισσότεροι εξαιρετικά επικίνδυνοι–συνολικού
μήκους 180-200 χιλιομέτρων […]. Όσο για το σιδηροδρομικό δίκτυο […]
είναι απλώς ανύπαρκτο.» Έτσι περιέγραφε την κατάσταση στην Ελλάδα ο
γραμματέας της Βρετανικής Πρεσβείας, σερ Έρικ Ρόμπερτ Τάουνσεντ-Φαρκάρ
σε μια έκθεσή του στις 28 Νοεμβρίου του 1864, την οποία παραθέτει ο
Καρλ Μαρξ σε ένα κείμενό του το 1868. Η αναφορά αυτή περιλαμβάνεται σε
μια συλλογή άρθρων για τον «κλάδο των μεταφορών», στον δεύτερο τόμο του
Κεφαλαίου του Μαρξ και ήρθε στο φως της δημοσιότητας μόλις το 2008
(MEGA 2 , ενότητα II/ τόμ. 11, σελ. 86).

Δεν βρίσκεται όμως σε καμία από τις πολυάριθμες μεταφράσεις του
δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου, γιατί ο Φρίντριχ Ένγκελς δεν επέλεξε να
τη συμπεριλάβει στη συλλογή των άρθρων του Μαρξ που εξέδωσε το 1885. Η
εκδοτική ιστορία των κειμένων του Μαρξ ξεινά λοιπόν ήδη από τον
Ένγκελς. Εκείνος συμμάζεψε τα κατάλοιπα και προετοίμασε την έκδοση του
2ου και 3ου τόμου του Κεφαλαίου. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη κείμενα που δεν
έχουν δημοσιευτεί. Πού μπορεί κανείς να τα βρει; Στη μεγάλη, ιστορική,
πλήρη έκδοση των απάντων των Μαρξ και Ένγκελς (MEGA2) που, όταν
ολοκληρωθεί, θα περιλαμβάνει το σύνολο του έργου του Καρλ Μαρξ και του
Φρίντριχ Ένγκελς. Την ευθύνη της έκδοσης έχει το Διεθνές Ινστιτούτο
Μαρξ-Ένγκελς (IMES), ένα πολιτικά ανεξάρτητο Ινστιτούτο που
δημιουργήθηκε από την Ακαδημία Επιστημών και Ανθρωπιστικών Σπουδών
Βερολίνου-Βρανδεμβούργου (BBAW), το Διεθνές Ινστιτούτο Κοινωνικής
Ιστορίας (IISH) του Άμστερνταμ, το Ίδρυμα Φρίντριχ Έμπερτ του Τρίερ και
το Ιστορικό Αρχείο Κοινωνικής και Πολιτικής Ιστορίας του Ρωσικού
Κράτους (RGASPI) της Μόσχας.

Δεν είναι η πρώτη φορά που επιχειρείται μια τέτοια οριστική και
πλήρης έκδοση. Ήδη κατά τις δεκαετίες του 1920 και ’30, ο Νταβίντ
Μπορίσοβιτς Ριαζάνοφ ξεκίνησε το έργο που μετέπειτα αποκλήθηκε «η
πρώτη» MEGA. Οι 12 από τους 42 τόμους εκδόθηκαν πριν ο Ριαζάνοφ πέσει
θύμα των σταλινικών εκκαθαρίσεων και η προσπάθεια διεκόπη λόγω της
ανόδου του ναζιστικού καθεστώτος, της εντεινόμενης σοβιετικής
τρομοκρατίας και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η συνέχιση του έργου
κατέστη δυνατή μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 1960 υπό την αιγίδα των
αντίστοιχων Ινστιτούτων Μαρξισμού-Λενινισμού στη Μόσχα και το Βερολίνο.
Το IISH του Άμστερνταμ, στην κατοχή του οποίου βρίσκονταν τα δύο τρίτα
περίπου όλων των πρωτότυπων κειμένων, συμφώνησε να συμμετάσχει. Το
αποτέλεσμα ήταν μια υψηλού επιπέδου έκδοση –σύμφωνα με την κρίσης μιας
διεθνούς επιτροπής πανεπιστημιακών το 1992–, γεγονός που αποδείχθηκε
κρίσιμο για την τύχη της MEGΑ 2 μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής
Ένωσης και της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Η διαπίστωση αυτή
έγινε παρά το γεγονός ότι όλα τα σχόλια και τα εισαγωγικά κείμενα ήταν
εμφανώς καθοδηγούμενα από τα πολιτικοϊδεολογικά συμφέροντα των
κομματικών Ινστιτούτων, και συνεπώς αντίθετα προς την απόδοση του
ακριβούς ιστορικού πλαισίου. Συνεπώς, το IMES έθεσε το ζήτημα της
απο-πολιτικοποίησης και διεθνοποίησης του έργου, έτσι ώστε η MEGA 2 να
γίνει ακαδημαϊκή υπόθεση, μετά και από την απόφαση της γερμανικής
κυβέρνησης του Χέλμουτ Κολ να την υποστηρίξει. Η MEGA 2 ακολουθεί τον
χωρισμό των απάντων σε τέσσερεις ενότητες με τη λατινική αρίθμηση I-IV.
Η πρώτη ενότητα αποτελείται από τα δημοσιευμένα κείμενα και προσχέδια
κειμένων, πλην εκείνων που αφορούν το Κεφάλαιο. Τα τελευταία
εντάσσονται στη δεύτερη ενότητα. Η τρίτη ενότητα καλύπτει την
αλληλογραφία των Μαρξ και Ένγκελς, ενώ η τέταρτη είναι συλλογή
αποσπασμάτων, σημειώσεων και σχολίων. Κάθε τόμος MEGA 2 αποτελείται
ουσιαστικά από δύο βιβλία: το ένα περιλαμβάνει τα κείμενα των Μαρξ και
Ένγκελς και το δεύτερο ένα λεπτομερές ακαδημαϊκό υπόμνημα, που συνδέει
τα κείμενα με τον ιστορικό και κειμενικό τους περίγυρο.

Ο Χέρφρηντ Μύνκλερ (Herfried Münkler), καθηγητής πολιτικής επιστήμης
στο Πανεπιστήμιο Χούμπολντ στο Βερολίνο και πρόεδρος μιας επιτροπής
ακαδημαϊκών που είναι επιφορτισμένη με την επιμέλεια της έκδοσης MEGA
2, τονίζει ότι στην ιστορική-κριτική αυτή έκδοση δε θα συναντήσει
κανείς τον Μαρξ κανενός μαρξισμού, ούτε καν του Μαρξισμού-Λενινισμού,
αλλά έναν Γερμανό διανοούμενο, έναν επιστήμονα που έχει την ικανότητα
να συναρπάζει τους αναγνώστες με την πνευματώδη ρητορική του, αλλά που
ενίοτε προκαλεί την ενόχλησή τους με τις μακροσκελείς αφηρημένες
αναλύσεις του.

Στη MEGΑ 2 δημοσιεύονται προσχέδια κειμένων και πραγματείες πάνω σε
ειδικά ζητήματα που δεν έχουν ακόμη εκδοθεί και βρίσκονται στα αρχεία
των IISH και RGASPI, σε εξαιρετικά δυσανάγνωστα χειρόγραφα. (Κάποτε, ο
Μαρξ έκανε αίτηση για μια θέση στην εταιρεία σιδηροδρόμων, αλλά λέγεται
ότι η αίτησή του απορρίφθηκε εξαιτίας του κακού γραφικού του
χαρακτήρα.) Ας πάρουμε το παράδειγμα του Κεφαλαίου. Ο ίδιος ο Μαρξ
εξέδωσε μόνο τον πρώτο τόμο. Ο Ένγκελς ήταν εκείνος που, μέσα από τα
χειρόγραφα του Μαρξ, επέλεξε εκείνα που, αφού τα αναδιάταξε, άλλαξε τη
δομή τους και τα επιμελήθηκε, τα συμπεριέλαβε στον 2ο και τον 3ο τόμο
του έργου. Έτσι, στη δεύτερη ενότητα της MEGA 2 μπορεί κανείς να βρει
πέντε τόμους με υλικό από τον 2ο τόμο του Κεφαλαίου (II/4.1, 4.3, 11,
12 και 13) και πέντε τόμους με υλικό από τον 3ο τόμο του Κεφαλαίου
(II/4.2, 4.3, 14 και 15). Χωρίς να εκτίθενται νέες ιδέες, αποκαλύπτεται
μια περισσότερο πολυδιασπασμένη πνευματική εργασία από εκείνη που
συναντά κανείς στα εκδομένα έργα του Μαρξ, και έναν Μαρξ που αναζητά
απαντήσεις και προσπαθεί με διάφορους τρόπους να βρει λύσεις στα
προβλήματα που τον απασχολούν. Οι 15 τόμοι που συγκροτούν τη δεύτερη
ενότητα της MEGΑ 2 έχουν ολοκληρωθεί. Από το 2003 έως το 2008
κυκλοφόρησαν οι πέντε τελευταίοι τόμοι που περιέχουν τον κύριο όγκο των
χειρόγραφων του Μαρξ για το 2ο και 3ο τόμο του Κεφαλαίου, τα εισαγωγικά
κείμενα του Ένγκελς και την έντυπη εκδοχή των κειμένων που συγκέντρωσε
ο Ένγκελς από το 1885 ώς το 1894. Σε αυτό το πλαίσιο, σημαντική είναι
και η συνεισφορά της Ιαπωνίας στον 2ο τόμο του Κεφαλαίου. Διάφοροι
Ιάπωνες λόγιοι στο Τόκυο και τη Σεντάι συνεργάστηκαν με τους Ρώσους και
τους Γερμανούς εκδότες προκειμένου να προετοιμάσουν την έκδοση όλων
αυτών των κειμένων, στα οποία περιλαμβάνονται πολλά δυσανάγνωστα
χειρόγραφα.

Η περιέργεια και οι συνεχείς αναζητήσεις κινητοποιούσαν πάντα τον
Μαρξ να ψάχνει νέο υλικό και καινούριες απόψεις. Αυτός είναι και ο
βασικός λόγος για τον οποίο, από τις αρχές τις δεκαετίας του 1840,
συγκέντρωσε τόσες πληροφορίες που χρειάστηκαν 200 σημειωματάρια για να
καταγραφούν (σε χειρόγραφη μορφή φυσικά). Οι πληροφορίες αυτές
προέρχονται από την ανάγνωση αμέτρητων βιβλίων, άρθρων και φυλλαδίων
από την προσωπική του βιβλιοθήκη, καθώς και από τη βιβλιοθήκη του
Βρετανικού Μουσείου –μια από τις μεγαλύτερες δημόσιες βιβλιοθήκες της
εποχής– στην οποία ο Μαρξ ήταν τακτικός θαμώνας από τη δεκαετία του
1850 που εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο. Τα ενδιαφέροντά του κάλυπταν ένα
ευρύτατο φάσμα: φιλοσοφία και ιστορία (πολιτική, πολιτιστική και
κοινωνική), πολιτική οικονομία (με την ευρεία έννοια), καθώς και την
τρέχουσα πολιτική της εποχής: από το Ανατολικό Ζήτημα και τη ρωσική
διπλωματία μέχρι τις επαναστάσεις στην Ισπανία και την εξέλιξη της
αποικιοκρατίας στην Ινδία. Η εθνολογία, η τεχνολογία, η χημεία, η
γεωλογία και τα μαθηματικά αποτελούσαν επίσης προσφιλή του θέματα.
Προσπαθούσε να αποκαλύψει τους μηχανισμούς και τις αλληλεξαρτήσεις
ανάμεσα στα πράγματα. Όλες αυτές οι σημειώσεις θα περιλαμβάνονται στην
τέταρτη ενότητα της MEGA 2, και από τους 32 ττόμους που είχαν
προβλεφθεί, οι 10 έχουν ήδη εκδοθεί –3 από αυτούς υπό την επίβλεψη του
IMES–, βοηθώντας στην κατανόηση της δημιουργικής διαδικασίας μέσω της
οποίας εξελίχθηκε η σκέψη του Μαρξ.

Επιπλέον, μπορεί κανείς να βρει την αλληλογραφία του Μαρξ και του
Ένγκελς μεταξύ τους και με περίπου 2.000 άλλους ανθρώπους (γράμματα που
έστειλαν και έλαβαν), που καλύπτει 40 και 50 χρόνια αντίστοιχα του
ραγδαία μεταβαλλόμενου 19ου αιώνα και θα καταλαμβάνει 35 τόμους της
τρίτης ενότητας της MEGA 2. Το αποτέλεσμα είναι μια τεράστια συλλογή
πληροφοριών πάνω στην πολιτική δραστηριότητα της εποχής, σε ιδέες και
σκέψεις που ανέπτυξαν ο Μαρξ, ο Ένγκελς και οι σύγχρονοί τους. Μέχρι
τώρα έχουν ολοκληρωθεί οι 12 από τους τόμους αυτούς, ενώ άλλοι 4
βρίσκονται υπό την αιγίδα του IMES. Οι επιστολές αυτές «οφείλουν να
προκαλέσουν τους μελετητές να επανεκτιμήσουν την έκκεντρη θέση των Μαρξ
και Ένγκελς στο πεδίο της αντιπολιτευτικής στρατηγικής του 19ου αιώνα»,
τονίζει ο Τζαίημς Μπρόφυ (James Brophy), καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του
Delaware και ειδικός στη σύγχρονη Ευρωπαϊκή ιστορία.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς, παρότι δεν θεωρούνται πλέον ο ήλιος γύρω από
τον οποίο περιστρεφόταν όλη η αριστερή δράση της εποχής, κατέχουν ακόμη
μια πολύ κεντρική θέση που παραμένει καθοριστική. Αυτό μπορεί κανείς να
το διαπιστώσει και στην πράξη, μελετώντας τον τόμο I/21 της MEGΑ 2, που
κυκλοφόρησε μέσα στο 2009 και περιλαμβάνει δημοσιευμένα κείμενα και
προσχέδια κειμένων, εισηγήσεις, ομιλίες, πρακτικά και άρθρα μέσα από τα
οποία ξεδιπλώνεται η πολιτική δραστηριότητα των Μαρξ και Ένγκελς στο
πλαίσιο της πρώτης Διεθνούς Ένωσης Εργατών, και συγκεκριμένα σε ό,τι
αφορούσε τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες ζωής των εργατών, τον
Γαλλοπρωσικό πόλεμο και το Ιρλανδικό ζήτημα. Ένας άλλος τόμος (I/32), η
έκδοση του οποίου επίκειται, αναδεικνύει τον κρίσιμο, αλλά όχι
αποφασιστικό ρόλο που έπαιξε ο Φρίντριχ Ένγκελς στο εργατικό κίνημα
–σε συγκεκριμένες χώρες αλλά και διεθνώς– κατά την περίοδο 1891-1895,
συμπληρώνοντας τον τόμο I/30 που καλύπτει τα πρώτα χρόνια μετά το
θάνατο του Μαρξ το 1883.

Στην πραγματικότητα, διάφορες ομάδες εργασίας επιμελούνται διάφορους
τόμους της πρώτης, της δεύτερης, της τρίτης και της τέταρτης ενότητας
της MEGA 2, που αναμένεται να ολοκληρωθεί στο άμεσο μέλλον. Σε αυτούς
περιλαμβάνεται η Γερμανική Ιδεολογία — γραμμένη το 1845 (I/5)– αλλά
και άρθρα που δημοσιεύτηκαν στη Neue Rheinische Zeitung κατά τη
διάρκεια της επανάστασης του 1848/49 (I/7-9), και έχουν στόχο να
καλύψουν το κενό από τα πρώιμα χρόνια των Μαρξ και Ένγκελς και του
δημοσιογραφικού τους έργου –ο Μαρξ υπήρξε ανταποκριτής, κάποιες φορές
και κεντρικός αρθρογράφος, της ευρείας κυκλοφορίας εφημερίδας New York
Tribune– από τα μέσα της δεκαετίας του 1850 (Ι/16). Άλλες ομάδες
εργασίας επιμελούνται την αλληλογραφία της δεκαετίας 1860 –περιόδου
ακμής της Πρώτης Διεθνούς– καθώς και τις δραστηριότητες του Ένγκελς
στα τέλη της δεκαετίας του 1880 και στα μέσα της δεκαετίας του 1890,
αλλά και ποικίλα θέματα μελετών, κυρίως του Μαρξ: Πολιτική οικονομία
–περιλαμβάνονται μελέτες σχετικά με την πρώτη παγκόσμια οικονομική
κρίση του 1857/58–, ιστορία, γεωλογία, εθνολογία, μαθηματικά
–υπάρχουν χειρόγραφα που σχετίζονται στενά με αυτόν τον τομέα– και
τεχνολογία. Ο τόμος με τις μελέτες του Μαρξ πάνω στη χημεία (IV/31),
έχει εκδοθεί από το 1999. Πρόσφατα, η MEGA 2 κυκλοφόρησε και στο
διαδίκτυο: ένα εκτενές ευρετήριο και τα κείμενα του Μαρξ που
πρωτοδημοσιεύτηκαν σε τέσσερεις τόμους της MEGA 2 για τις διαφορετικές
εκδοχές του 2ου τόμου του Κεφαλαίου, είναι πλέον διαθέσιμα ηλεκτρονικά.
Η τελική έκδοση θα συμβάλλει στην αποσαφήνιση της σχέσης μεταξύ των
επιστημονικών, δημοσιογραφικών και πολιτικών έργων, ενώ θα
συμπληρώνεται από μια νέα οπτική για την «αλληλο-επιρροή» των Μαρξ και
Ένγκελς. Επιπλέον, τέτοιου είδους πηγές θα βοηθήσουν και ανθρώπους που
ενδιαφέρονται για την ιστορία, την οικονομία, τη φιλοσοφία και τον
πολιτισμό του 19ου αιώνα.

Η διεθνής συνεργασία έχει αποδειχθεί κρίσιμη για την έκδοση MEGA 2,
ιδίως από το 1990 και έπειτα. Από τη μια πλευρά, οι σταθεροί εκδότες
της Ακαδημίας του Βερολίνου (BBAW), χρειάζονται τη στήριξη λόγιων που
ενδιαφέρονται για το εγχείρημα, όχι μόνο λόγω του όγκου του υλικού που
παραμένει ανέκδοτο, αλλά και λόγω των διαφορετικών γλωσσών που
χρησιμοποιούνται και της ποικιλίας των θεμάτων που εξετάζονται. Από την
άλλη, οι επιστήμονες που επιμελούνται ορισμένα μόνο τμήματα του έργου
χρειάζονται την καθοδήγηση των σταθερών εκδοτών σε ζητήματα δομής και
λεπτομερειών σχετικών με την έκδοση. Έτσι, η εκδοτική διαδικασία
διευθύνεται κυρίως από την Ακαδημία Επιστημών και Ανθρωπιστικών Σπουδών
Βερολίνου-Βραδεμβούργου (BBAW), η οποία συντονίζει ομάδες ερευνητών από
τη Γερμανία, τη Ρωσία, τη Γαλλία, την Ολλανδία, τη Δανία, τις ΗΠΑ και
την Ιαπωνία.

Μετάφραση: Έλενα Παπαδοπούλου

* Η Ρεγγίνα Ροθ είναι μέλος της Ακαδημίας Επιστημών και Ανθρωπιστικών Επιστημών Βερολίνου-Βρανδεβούργου